Farið

Farið steypist í fögrum Nýjafossi úr Hagavatni við sunnanverðan Langjökul. Þangað nær jeppaslóð af Kjalvegi við Sandá.  Ef gengið er frá enda hennar upp með fossinum sést hvar Eystri Hagafellsjökull kelfir  í vatnið.

Hagavatn er talið hafa myndast eftir að hraun rann frá dyngjunni Lambahrauni fyrir um 3600 árum og stíflaði hvilft milli Hagafells og Brekknafjalla. Afrennsli þess var um lægsta skarð í Brekknafjöllum og um Farið til Sandvatns, en töluvert vatn mun hafa hripað gegnum fjöllin og um hraunið vestan þess. Miklar breytingar hafa orðið á Hagavatni og nágrenni á síðustu öldum. Hagafellsjökull hefur ýmist hopað eða sótt fram og heimildir eru um fimm jökulhlaup úr vatninu sem hafa mótað umhverfið mikið.  Talið er að jökulhlaupin hafi átt sér stað árin 1708, 1884, 1902, 1929 og 1939 þar sem þau tvö síðastnefndu voru stærst. Sumarið 1929 hafði jökullinn hopað um rúma 600 m frá aldamótum og stórhlaup fékk framrás í hrikalegu Leynifossgljúfri í Brekknafjöllum vestan við höfðann Stemmi. Við hlaupið lækkaði vatnsborð um 6-7 m svo að það teygði sig ekki lengur vestur fyrir Hagafell. Fram undir 1950 náði Eystri Hagafellsjökull þvert yfir að Fagraskógarfjalli og stíflaði frárennsli uns hljóp úr vatninu 1939 um Nýjafoss úr suðausturhorni Hagavatns og þar fellur enn úr því. Vatnsborðið lækkaði um 10 m og Hagavatn minnkaði að flatarmáli um helming og olli nokkru tjóni, bæði á brúm og við árbakka. Flóðbylgjan barst til byggða í Hvítá og má enn sjá flóðmörk á Ölfusárbrúnni við Selfoss. 

Nokkru fyrir 1960 hopaði Eystri-Hagafellsjökull upp úr Hagavatni en árið 1975 hljóp hann fram um 1200 m og í næsta framhlaupi 1980 náði hann aftur fram í Hagavatn. Ruddist þá vatn um farveg Nýjafoss svo að hann grófst niður um 7-8 m og vatnsborð Hagavatns lækkaði sem því nam; er það nú þriðjungur af flatarmáli þess við upphaf 20. aldar. Göngubrú yfir Farið, neðan við hnúkinn Stemmi (521 m), fór af í vatnavöxtunum 1980 en enn má sjá stöppla brúarinnar. Reist hefur verið ný göngubrú yfir Farið vestan Einifells nokkru neðar en þær fyrri stóðu.

Ferðafélags Íslands reisti árið 1942 gistiskála við Einifell, rétt austan við Farið við vestustu Jarlhettuna. Skálinn stendur í fallegum og nokkuð grónum fjallakrika. Margar skemmtilegar gönguslóðir eru um Jarlhettur, upp að Langjökli og að Hagafelli.

Orkuveita Reykjavíkur hefur sótt um rannsóknarleyfi fyrir virkjunarframkvæmdum. Við virkjun er ráðgert að hækka í Hagavatni um allt að 20 m  með því að stífla bæði núverandi útfall við Nýjafoss og hið gamla við Leynifoss. Hætt er við að styrkja þyrfti vatnsbakka þess víðar við Brekknafjöll vegna þess hve meyrt bergið er. Við hækkun vatnborðs stórykist leki til grunnvatns gegnum gropið berg og hugsanlega um sprunguskara. Hvort tveggja skilaði sér að verulegu leyti til linda við Tungufljót. Miðlunarlónið yrði 27 km2 (250 Gl), heldur minna en Hagavatn hefur stærst orðið áður fyrr Hagafell skagaði suður í mitt vatnið og báðir Hagafellsjöklar gætu náð fram í það, a. m. k. við framhlaup þeirra. Vatni yrði síðan veitt í pípum um 120 m fall að stöðvarhúsi neðan við Leynifoss og frá því yrði rennslisskurður niður Farið við Einifell. Talið er að 100 GWh/ár orku mætti fá úr virkjuninni.  Stíflugerð, bygging stöðvarhúss og lagning vega og háspennulínu myndi raska tilkomumiklu umhverfi Nýjafoss og stinga í stúf við Jarlhettur.

Helgi Björnsson