Hólmsá

Hólmsá kemur úr Torfajökli og Mýrdalsjökli, rennur niður vestan Skaftártungu og neðan hennar saman við Eldvatn í Skaftártungu, en eftir það heita þau vötn Kúðafljót allt í sjó fram. Upptök hennar eru undir suðausturhorni Torfajökuls, þaðan rennur hún suðaustur um svokallað Hólmsárlón (þar er Strútslaug innan við lónið) og fellur svo hjá gígfellinu Rauðabotni ofan á austurbrún Mælifellssands. Þar bætast henni vötn vestan af Mælifellssandi. Sá sandur er þannig gerður, að hraun eru hvarvetna undir sandinum. Hripar því vatnið niður úr jökullænum þeim, sem flæða út á sandinn frá Mýrdalsjökli. Nær það þá ekki fram, nema jökulbráð sé nokkuð mikil, eða rigningar fylgi. Því getur verið dagamunur á lit og rennsli Hólmsár þarna. Stuttu neðar falla Brytalækir í ána, lindavötn úr lónum austur frá Háöldu. Er vatnsflæði þeirra oft helmingur eða þriðjungur árinnar við Hólmsárfoss, miklu neðar.

Síðan fellur áin ofan í gil með fögrum fossum, en þar bætist henni mikið lindavatn undan hraununum. Er hún þá komin ofan í grunnan og hallandi dal milli Ljótarstaða- og Snæbýlisheiða að austan en undirhlíða Mýrdalsjökuls að vestan. Rennur hún þar íá hrauni ofan að fyrrnefndum Hólmsárfossi, með hvanngróður og annað blómskrúð í óvæðishólmum í ánni. Er þarna víða ákaflega fallegt með ánni og umhverfis hana. Skömmu neðar fellur hún niður á flatlendi. Hólmsá sjálf við Hólmsárfoss er oft blátær, eða létt grugguð, að sumarlagi.

Torfæruvegur er um Snæbýlisheiði og Mælifellssand (Fjallabaksleið), en að vísu þarf þá að aka Hólmsá, sem getur verið vatnsmikil og varasöm. Önnur leið liggur upp sunnan Hólmsár (Öldufellsleið) og þarf þar engin vötn að aka, nem einn lindalæk. Þessar leiðir koma saman við Brytalækjalón. Göngumenn og reiðmenn ferðast mikið um Mælifellssand og Strútslaug austur í Álftavötn og Hólaskjól. Mun fáförlara er með Hólmsá. Snautt er um skála á þessum slóðum.

Hugmyndir hafa verið um virkjun Hólmsár og er þá horft meira til lindavatnsstofns hennar en mikillar miðlunar. Eitt hugmyndasafnið snýst um að smala saman vatni á austurbrún Mælifellssands í um 500 m y.s. hæð, leiða það í skurðum og jarðgöngum og stinga því um jarðgöng niður í um 100 m y.s. hæð við Tungufljót í Skaftártungu.

Annað safn snýst um að stífla hana við eða ofan við fjallið Einhyrning og stinga vatninu um jarðgöng í sama eða svipaðan áfangastað. Fallið er þá minna en vatnið meira. Reiknað hefur verið með 60 – 70 MW afli. Virkjun yrði í byggð, mannvirki þurfa ekki að vera mjög áberandi, lón yrðu lítil en vissulega yrði þarna mannvirkjarask á óvenju fallegu og sérkennilegu landslagi. Landsvirkjun og Rarík rannsaka svæðið.

Freysteinn Sigurðsson