Markarfljót

Markarfljót ofan Markarfljótsgljúfurs
Vatnasvið Markarfljóts í Rangárþingi er eitthvert hið litauðugasta og fjölbreytilegasta á landinu, auk þess sem mörg merkileg og auðsýnileg náttúrufyrirbæri er að finna á því. Veldur þar mestu, að vatnasviðið liggur í slakka milli virkra megineldstöðva: Torfajökuls, Mýrdalsjökuls (Kötlu), Eyjafjallajökuls, Tindfjallajökuls og Vatnafjalla (óvíst er, hvort þau teljist fullgild megineldstöð).

Upptök Markarfljóts eru í Reykjadölum, vestanvert í Torfajökulshálendinu, en jökullækjaglætur geta þar fallið til þess frá Hrafntinnuskeri. Síðan fellur Fljótið niður á afréttinn Laufaleitir. Áin rennur þar fyrst á milli litauðugra malar- og leirhjalla, en gróðurvinjar (Launfit o.fl.) eru með ánni sjálfri. Neðan hjallanna fellur Fljótið ofan í gljúfur (Fljótsgil á Laufaleitum) og síðan í þröngum og hlykkjóttum farvegi austur fyrir Stóra-Grænafjall. Ofan fjallsins heitir Torfahlaup, þar sem þrengst er að ánni, og eru um það þjóðsögur. Nokkru neðan Fljótsgilsins fellur Hvítmaga í ána vestan frá Tindfjallajökli. Milli hennar og Torfahlaups fellur til Fljótsins Torfakvísl norðan úr gróðurvininni Grashaga, en að henni eru jarðsögulega mjög merkilegir leirhjallar.

Umhverfi árinnar á leið hennar yfir Laufaleitir er bæði sérkennilegt og óvenjulega fagurt. Móbergshryggir ganga þvert yfir afréttinn og stefna þeir flestir SV – NA. Þeir eru frekar lágir vestan til en hærri og hömróttari kringum Hvanngil. Milli þeirra verða víða setfylltar og flatbotnaðar en skjólsælar kvosir og er þar víða merkilega mikill gróður, miðað við landhæð. Norðan Laufaleita rísa ljósgrýttar hlíðar Laufafells og Torfajökuls, í vestri gægist Hekla upp í fjarskanum, í útsuðri rísa jökulkrýnd háfjöllin, Tindfjallajökull og Eyjafjallajökull, en breiður jökulskjöldur Mýrdalsjökuls í suðri.

Neðan Grænafjalls leggst meira vatn til árinnar úr austri. Kaldaklofskvísl kemur úr suðurhlíðum Torfajökuls, en nokkru neðan Stóru-Súlu  bætist við Innri-Emstruá (eða Nyrðri) sunnan frá Mýrdalsjökli, en hún er strangt jökulvatn. Að ánni og umhverfis hana eru miklar menjar um hamfarahlaup, sem þar mun hafa orðið fyrir um það bil tvö þúsund árum. Má þar telja  hlaupmalir, urðir og hjalla, gljúfur að ánni og hlaupfossaför ofan í Hattfellsgil. Í hlaupi þessu mun Markarfljótsgljúfur hafa grafist að miklu leyti, en sandlag eftir það liggur undir jarðvegi um mikinn hluta Landeyja, þar sem hlaupið flæddi yfir.

Ár þessar falla um afréttinn Emstrur, sunnan (austan) Markarfljóts. Þar rísa einnig yfir úfnir móbergshryggir og stök en há móbergsfjöll (Hattfell o.fl.), oft mosagróin, en flatar hrauna- og malarbreiður eru á milli fjallanna. Vestan fljótsins en sunnan Hvítmögu er afrétturinn Grænafjall, sem nær allt niður á aurana. Rísa Stóra-Grænafjall og Lifrarfjöll yfir honum í norðri, en Tindfjallajökull í vestri og eru hrikagljúfur Gilsár austan undir honum.

Markarfljótsgljúfur og Markarfljótsaurar
Fljótið snarbeygir fyrir Stóra-Grænafjall og fellur síðan suðvestur með því, en þverbeygir svo til suðurs og fellur bratt ofan í Markarfljótsgljúfur (Fljótsgil á Grænafjalli), sem sker sig niður í hálendisbrúnina. Gljúfrið er þverskorið niður og allt að tvö hundruð metra djúpt, en gljúfurveggirnir fjölbreytilegir að jarðgerð, landslagi og litskrúði. Er gljúfrið talið vera eitt fegursta gljúfur á landinu. Neðst við gljúfrið fellur Fremri-Emstruá (eða Syðri) í þröngu gljúfri austan frá Mýrdalsjökli, illræmt jökulvatn. Um farveg hennar mun hafa farið fjöldi jökulhlaupa frá eldgosum í jöklinum. Neðan hennar er áin í hraungljúfri niður á móts við Þórsmörk, en þar fellur hún út á aura. Annað hraungljúfur, en vatnslaust, er vestan hraunsins niður frá Einhyrningi, sem heitir Tröllagjá, en það er forn hlaupafarvegur.

Vegir og virkjunarhugmyndir
Vatnasvið Markarfljóts er tiltölulega greitt aðgöngu og margt um fjallaskála á því. Ökuleið liggur inn og upp úr Fljótshlíð, um Grænafjall og Emstrur og austur yfir Mælifellssand. Fljótið hefur þó ítrekað tekið þann veg af niðri á aurunum. Önnur leið liggur upp frá Keldum á Rangárvöllum, sunnan undir Laufafelli og austur yfir Laufaleitir, en þar kemur hún saman við hina sunnan við Kaldaklofskvísl hjá Hvanngili. Gönguleiðin “Laugavegur” liggur um vatnasviðið þvert, um Álftavatn, Hvanngil og Emstrur. Göngubrýr eru á Kaldaklofskvísl og Emstruánum báðum. Fjöldi annarra fallegra gönguleiða er til staðar á svæðinu, dægurgöngur eða skemmri út frá fjallaskálum eða ökuleiðum.

Hugmyndir hafa verið um virkjun Markarfljóts, fyrst og fremst ofan yfir hálendisbrúnina, þar má virkja hátt í 300 m fall, en jafnvel einnig uppi á Laufaleitum. Er þá gert ráð fyrir stíflum efst í eða ofan Fljótsgiljanna og miðlunarlónum á malarhjöllunum jarðfrægu og litauðgu. Vatni yrði veitt til virkjunar frá hálendisbrúninni um jarðgöng niður fyrir Einhyrning eða niður á Gilsáraura. Afl virkjunarinnar gæti verið nálægt 100 MW, miðlunarrými í lónum gæti verið meira en til þarf, en talið er að virkjunin yrði nokkuð dýr í framkvæmd og því ekki sérlega hagkvæm. Stíflur, virkjanir og lón yrðu mjög áberandi á svæðinu, en stórmerkileg náttúrufyrirbæri og fallegt landslag færi undir vatn.

Freysteinn Sigurðsson