Reykjanes
Landslag, jarðgerð og jarðhiti
Reykjanesskagi er eldbrunninn enda á milli. Fjallabálkur gengur eftir honum endilöngum og er uppistaðan í honum móbergsfjöll, sem myndast hafa við eldgos undir jökli á síðustu ísöldum. Láglendi eru nokkru meiri norðan á skaganum en sunnan, en þau eru þakin hraunum frá nútíma (frá lokum síðustu ísaldar og fram á sögulegan tíma) og grágrýtishraunum frá hlýskeiðum ísaldar.
Úthafshryggur gengur á land á Reykjanestá (Mið-Atlanshafshryggurinn, Reykjaneshryggur) og mun það vera eini staðurinn á jörðinni, þar sem svo háttar til. Gosbelti gengur þaðan austur skagann (Reykjanesgosbeltið), allt austur í Selvog Ölfus, en þar tengist það gosbelti, sem stefnir norðaustur og nær allt norður fyrir Langjökul (Langjökulsgosbeltið eða Vestara-gosbeltið). Eru Hellisheiði og Hengillinn á því. Gosfylki, eða eldstöðvakerfi, ganga á ská yfir gosbeltið og stefna norðaustur. Þau eru fjögur til átta, eftir því hvernig skilgreint er, og einkennast af móbergshryggjakerfum og gossprunguknippum. Dyngjur og móbergsstapar frá ísöld (Fagradalsfjall, Langahlíð, grunnurinn undir Heiðinni há) eru tengd gosfylkjunum og eru staparnir mestir um sig af fjöllunum á skaganum. Sprunguskarar fylgja gosfylkjunum, með opnum sprungum og virkum misgengjum.
Jarðhiti (háhiti) er þar á skaganum, sem sprunguknippi með norðlæga stefnu (jarðskjálftasprungur) skera gosfylkin. Hafa þannig myndast eftirtalin jarðhitasvæði: Reykjanes, Eldvörp, Svartsengi, Sandfell, Trölladyngja, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll. Sumir telja Svartsengi og Eldvörp sama eða samtengt svæði, en aðrir hafa á síðustu árum verið að nefna jarðhitastaði í Krýsuvík sem sjálfstæð svæði (Krýsuvík, Seltún, Austur-Engjar). Hér gætir því nokkurs ósamræmis og er til þess að líta við mat á umræðu um jarðhitamál skagans. Jarðhitinn á Reykjanesi er þegar að nokkru leyti virkjaður. Svo er og í Svartsengi, en Eldvörp hafa verið rannsökuð undir virkjun. Rannsóknarboranir hófust fyrir skömmu við Trölladyngju, en þar og í Krýsuvík var einnig borað upp úr 1970, og í Krýsuvík 1960 og fyrr.
Vatn, gróður og gönguleiðir
Rennandi vatn er varla að finna á skaganum frá bæjarlæknum í Hafnarfirði, út fyrir skagann og austur í Ölfus. Grunnvatn er hins vegar geysi mikið á ferðinni undir yfirborði á skaganum og þá oft á miklu dýpi. Gróður dregur dám af þessum aðstæðum. Hraun eru mosagróin, en víða hefur myndast þunnur jarðvegur í bollum og lautum, með lyngi, grösum og blómjurtum. Er þar víða skjólsælt og angan úr jörðu. Meiri jarðvegur mun hafa verið kominn á elstu hraunin, eins og Þráinsskjaldarhraun í Strandarheiði, en þar sér enn allnokkrar leifar þess. Nokkuð vöxtulegur skógur mun hafa verið á hrauni því til forna. Gróið er einnig víða á rakaheldnum leirskellum við jarðhitasvæðin og er sá gróður oft dálítið sérstakur. Uppblástur er víða gríðarlegur, ekki síst kringum Krýsuvík, en þar og víðar er hafin gagnsókn með uppgræðslu.
Leirskellur og kraumandi leirhverir eru á sumum jarðhitasvæðunum (Reykjanes, Krýsuvík), kulnaðar eða hálfkulnaður hveraskellur sums staðar utan í móbergsfellunum (Reykjanes, Svartsengi, Trölladyngja, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll). Annars staðar komst jarðhitinn ekki til yfirborðs, nema sem daufar hveragufur, stundum aðeins sýnilegar í kyrru veðri og köldu, eða birtist sem örlítil litun við gufuaugun (Eldvörp, Svartsengi, Sandfell, Trölladyngja, Brennisteinsfjöll). Fyrirbæri jarðhitans eru því býsna fjölskrúðug á skaganum og víða skammt á milli.
Fallegt er víða á skaganum og útsýni viða frábært yfir fjöll og flóa, en lautarskjól leynast þar víða. Hann er því kjörinn til útivistar, enda í hlaðvarpanum á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Vegir liggja kringum skagann með ströndum fram, en þvert yfir hann milli Vogastapa og Grindavíkur og annar um Krýsuvík, en slóðar um Vigdísarvelli austan Vesturháls og upp á Höskuldarvelli vestan hálsins.
Gönguleiðir eru víða um skagann, mislangar og miserfiðar. Geta þar flestir fundið eitthvað við sitt hæfi, sem gangfærir eru, en akvegirnir greiða hinum veg á marga fallega staði. Vísast um þær nánar til korta þeirra, sem ferðaþjónustuaðilar hafa gefið út. Fer þó fjarri því, að kortsettar hafi verið allar þær skemmtilegu leiðir, sem ganga má sér til ánægju, né allir þeir fallegu og áhugaverðu staðir, sem á skaganum má finna. Jarðhitasvæðin eru nánast öll í hópi þessarra staða, nema ef vera skyldi aumingja Sandfell. Landslag er enn að kalla ósnortið af mannavöldum (fyrir utan skógar- og jarðvegseyðinguna) og því gætu háspennulínur valdið gríðarlegri sjónmengun, ef þær yrðu lagðar þvers og kruss um skagann.
Freysteinn Sigurðsson
