Tungnaá ofan Sigöldu

Við Tungnaá er land andstæðna, mótað af eldvirkni og sérkennilega blandað svörtum gróðurlausum söndum, strjálum vötnum, mosagrænum hraunum og móbergshryggjum.  

Tungnaá safnar jökulvatni frá vesturbrún Vatnajökuls sunnan við Kerlingar. Frá Fremri-Tungnaárbotnum fellur áin á breiðum og hallalitlum aurum eftir Tungnaárlægð milli móbergshryggja, 60 km beina leið að Kýlingum nærri Landmannalaugum. Að austan eru Tungnaárfjöll, Grænifjallgarður, Faxi og Kattarhryggir og handan árinnar Snjóöldufjallgarður en að baki hans eru Veiðivötn. Lónakvísl sem sprettur fram úr lindum undir Tungnaárfjöllum fellur í Tungnaá stuttu sunnan við Klakkafell. Verði af Skaftárveitu mun jökulvatn úr Langasjó koma um þann farveg og úr Botnlanga í Tungnaá. Austanvert í Snjóöldufjallgarði er þursabergsdrangurinn Tröll sem Sveinn Pálsson nefndi Göndul og gegnt því er Ballarvað á Tungnaá sem Skaftfellingar fóru um til Veiðivatna. Það var ströng dagleið úr byggð og vaðið illfært vegna sandbleytu. Nokkru ofan við Tröllið er hellisskútinn Hreysið þar sem sagt er að útilegumenn hafi hafst við. 

Við Austur-Bjalla sveigir Tungnaá til norðurs og fellur að hraunbreiðum á móts við sprengigíginn Ljótapoll vestan við Vatnaöldur. Þar fer áin yfir sprungusveim eldstöðvakerfis sem nær frá Torfajökli um Veiðivötn til megineldstöðvarinnar Bárðarbungu í Vatnajökli, 180 km leið. Í mikilli rek- og goshrinu á árunum 1477-1480, Veiðivatnaeldum, opnaðist 60 km löng gossprunga sem náði frá Brennisteinsöldu við Landmannalaugar norðaustur um Ljótapoll og Veiðivatnadældina að Bláfjöllum við Tungnaárbotna. Mest var eldvirknin á 25 km löngum kafla milli Svartakróks og Hraunvatna og miklar breytingar urðu á landslagi. Gjóskugígar sem mynduðust í Svartakróki stífluðu Tungnaá en áin braut sér síðan leið gegnum þá. Yfir Tungnaárlægðina féll margra metra þykkt virkurlag sem Tungnaá flæmist nú ofan á. Eftir að hafa krækt fyrir Svartakrók sveigir Tungnaá norðvestur og fer sunnan við Skyggni og Vatnaöldur til Vesturbjalla. Þar afmarkar Tungnaá Friðland að fjallabaki.

Tungnaá var einnig Land- og Holtamönnum farartálmi á leið til Veiðivatna. Fornt vað, breytilegt og með sandbleytu, er nú undir Krókslóni en laust fyrir 1900 fannst Bjallavað með traustum botni, vestan undir Vestur-Bjöllum norðaustur af Loðmundi. Frá árinu 1930 var ferjustaður um 200 m ofan við vaðið. Tvær dagleiðir voru frá efstu bæjum í Rangárvallasýslu til Veiðivatna. Árið 1950 fannst bílfært Hófsvað, krókótt á hrjúfum hraunboti, vestan undir Skyggni, um 5 km ofan við Bjallavað. Nafnið fékk það af gíg í ánni sem minnir á hesthóf. Þar með komust bílar inn að Tungnaárbotnum og eftir það fóru leiðangrar þessa leið á Vatnajökul. Eftir að Tungnaá var brúuð við Sigöldu 1968 og 10 árum síðar neðan við Hrauneyjarfoss lögðust af ferðir um vöð á ánni.

Af Landmannaleið er bílvegur að Ljótapolli og áleiðis að Svartakróki. Frá Veiðivötnum eru slóðir vestan með Snjóöldu gegnt Svartakróki og að Tungnaá við Tröllið. Vestan við Vatnaöldur er vegur úr norðri að Tungnaá austan við hæstu ölduna Skyggni. Skammt austan við slóðina fellur Vatnakvísl frá Veiðvatnadældinni í Tungnaá.  Við Grænafjall á Landmannaleið er akvegur samsíða Tungnaá vestan við Grænafjallgarð, að fjallinu Faxa, um uppsprettulindir við gróin Faxasund, að Lónakvísl og loks Langasjó. Halda má áfram meðfram honum austan í Tungnaárfjöllum að Breiðbak og inn að Tungnaárjökli.

Hugmynd að virkjun.
Lengi hafa verið hugmyndir um að stífla Tungnaá austan Veiðivatna og Snjóöldufjallgarðs og mynda þannig miðlunarlón í Tungnaárlægðinni. Sá Stórisjór tæki einnig við vatni frá Langasjó um farveg Lónakvíslar verði af Skaftárveitu. Við gerð miðlunarlónsins Stórasjávar má vænta aukins grunnvatnsstreymis til Veiðivatna sem hefði áhrif á lífríki þar. Virkjunin yrði við Vesturbjalla, á mörkum Friðlands að fjallabaki, þar sem Tungnaá yrði veitt í hvilft í móbergsmyndun á norðurbakka árinnar. Söðvarhús yrði rétt sunnan við Krókslón.  Miðlun yrði um 800 Gl. Talið er að 70 MW afl fáist, orkugeta yrði 430 GWh/ári, en auk þess 280 GWh/ári aukning í virkjunum neðar í vatnakerfinu. Verði hluta Skaftár veitt úr Langasjó í Tungnaá nýttist það vatn einnig í þessari virkjun.

Helgi Björnsson